Bu yazıda bir makaleden çok bir tezi anlatmak istiyorum.
Irene López-Mengual, İspanya'daki Alicante Üniversitesi'nde yüksek lisans yaparken tez çalışması için Türkiye'ye geldi. Eylül'den Mayıs'a kadar, yaklaşık dokuz ay İzmir'de kaldı. Tezinin Alicante'deki danışmanı José Luis Sánchez Lizaso'ydu, ikinci danışmanı da bendim. Konu Akdeniz'in en değerli balıklarından biri olan Atlantik mavi yüzgeçli orkinosun (Thunnus thynnus) olta ile sportif avıydı. Tezden çıkan makaleyi 2024'te Ali Ulaş ile birlikte Turkish Journal of Fisheries and Aquatic Sciences'ta yayımladık.
Orkinosun hikâyesinde amatör balıkçının yeri
Orkinos Atlantik'ten Akdeniz'e uzanan geniş bir alanda göç ediyor ve stoklarını ICCAT (Uluslararası Atlantik Orkinoslarını Koruma Komisyonu) yönetiyor. Doğu Atlantik ve Akdeniz stoğu uzun süre aşırı avlanmış sayıldı. Kurtarma planından sonra bolluk belirgin biçimde arttı ve ICCAT'in 2022 değerlendirmesine göre stok artık aşırı avlanmış durumda değil.
Komisyon yine de av kotalarını artırmak konusunda temkinli. Bunun ana nedeni kayıt dışı, rapor edilmeyen avlar; bunlar stoğun gerçekte ne kadar üretken olduğunu hesaplamayı zorlaştırıyor. Yasal düzenlemenin dışında kalan ya da yeterince denetlenmeyen amatör avcılık da bu başlığa girebiliyor.
Akdeniz'de amatör balıkçılık küçük bir iş değil. GFCM'nin 2010'daki tahminine göre Akdeniz'deki toplam avın %10'undan fazlası amatör balıkçılardan geliyordu. Bölgenin tamamı için daha yeni bir tahmin yok, çünkü amatör avın büyük kısmı hâlâ kayıt altına alınmıyor ve stok değerlendirmelerine girmiyor. GFCM de bu yüzden 2021'de ülkelerin amatör balıkçılık verisini ortak yöntemlerle toplayabilmesi için bir el kitabı yayımladı.
Türkiye'de olta ile amatör avcılık için genel bir belge zorunluluğu yok. Orkinos ise ayrı tutuluyor. Yakalanan her orkinos için il ya da ilçe müdürlüğünden orkinos yakalama dokümanı (e-BCD) düzenlettirmek zorunlu. 16 Eylül 2026'da Resmî Gazete'de yayımlanan tebliğle amatör ve sportif orkinos avcılığı ayrıca izne bağlandı; iznin usul ve esaslarını Bakanlık belirleyecek. Ege'de kiralık teknelerle yapılan amatör balıkçılığın ekonomik boyutu daha önce çalışılmıştı, ama sportif orkinos avının stoğa etkisine bakan bir çalışma yoktu. Irene'nin tezi bu boşluktan çıktı.
Veriyi turnuvalardan topladık
Çalışmanın kapsadığı yıllarda İzmir'de iki sportif orkinos turnuvası öne çıkıyordu: Big Fish ve Tuna Masters. Tekneler Çeşme, Teos ve Alaçatı açıklarında yarışıyordu. Orkinos bu sulara kıyı boyunca küçük pelajik balık sürülerini izleyerek, bir de orkinos besi kafeslerinin çekimiyle geliyor. O dönemde turnuva kuralları da kafeslere göre çiziliyordu: Tuna Masters'ta tekneler kafeslere 400 metreden, Big Fish'te 200 metreden fazla yaklaşamıyordu.
2016-2022 arasındaki turnuvalara katılan teknelerin av defterlerini ve saha anketlerini bir araya getirdik. Ortaya 24 av günü, yaklaşık 96 saatlik avcılık ve 1041 kayıt çıktı. Her kayıt bir teknenin o gün yakaladığı toplam orkinos ağırlığını gösteriyor. Balıkçılıkta buna birim çaba başına av (CPUE) diyoruz. Bizim çalışmamızda karşılığı, bir teknenin bir günde yakaladığı kilogram. Yakala-bırak kategorisinde balıklar tartılmadan, yalnızca boyu ölçülüp denize bırakıldığı için onların ağırlığını boydan hesapladık. Uydu verilerinden de deniz yüzeyi sıcaklığını ve klorofil-a değerlerini ekledik.
Bu veriler turnuva organizatörlerinin ve balıkçıların bizimle paylaştığı kayıtlar olmadan elde edilemezdi.
Ne bulduk?
Yakalanan orkinosların ağırlığı 10,45 kg ile 305 kg arasında değişiyordu; ortalama 50 kg civarındaydı. Tekne başına günlük av ortalama 5,56 kg çıktı. Yıllar arasındaki fark büyüktü: en düşük değer 2017'de günde 2,86 kg, en yüksek 2018'de günde 13,98 kg. 2018 aynı zamanda değerlerin en dağınık olduğu yıldı ve 305 kiloluk en büyük orkinos da o yıl yakalandı.
Yılın, deniz suyu sıcaklığının, klorofil-a'nın ve konumun CPUE'ye etkisini genelleştirilmiş toplamsal modelle (GAM) birlikte test ettik. Anlamlı çıkan tek değişken yıl oldu. Sıcaklık, klorofil ve konumun etkisi zayıf kaldı. Bunu "çevre önemsiz" diye okumamak gerekiyor. Çevresel etkileri net görebilmek için daha uzun bir zaman serisi gerekiyor.
Modelin konum etkisini haritaya döktüğümüzde, çalışma alanının güney kesiminde avın daha yüksek olduğunu gördük. Bölgedeki besi kafesleri bunun nedenlerinden biri olabilir.
Turnuvalarda iki kategori var: yakalayıp karaya getirmek ve yakala-bırak. 1041 kaydın yalnızca 47'si yakala-bırak kategorisindendi. Amatör orkinos avında balığı karaya çıkarmak hâlâ açık ara en yaygın tercih.
Orkinos dışında altı türü yan av olarak kaydettik. Yan avın ağırlıkça %66,8'i (160 kg) kılıç balığıydı (Xiphias gladius). Onu %20,5 ile (49,1 kg) beyaz orkinos (Thunnus alalunga) izledi. Oltaya orkinosla benzer boy ve yapıdaki iri pelajik balıklar takılıyor, yani bu avcılık türler açısından oldukça seçici.
Yönetim için ne anlama geliyor?
Bence çalışmanın asıl mesajı şu: sportif orkinos turnuvaları, stok değerlendirmesine katkı verebilecek ve şimdiye kadar pek kullanılmamış bir veri kaynağı.
Bu kaynak her yıl büyüyor. Çalışmamızın kapsadığı dönemde iki turnuva vardı. Bugün Çeşme'de ve Alaçatı'da daha fazla turnuva düzenleniyor, bu yıl Çeşme'de Setur Marina'da yeni bir turnuva daha yapıldı. Kayıtlar düzenli tutulduğu sürece her yeni turnuva, orkinosun Ege kıyılarındaki varlığına dair yeni bir veri noktası demek.
Bu yüzden turnuvaların ortak bir kayıt formatı kullanmasını öneriyoruz. Amatör orkinos avcılığının bu yıl izne bağlanması da böyle bir format için iyi bir zemin olabilir. Teknedeki kişi sayısı, teknelerin konumu, kullanılan yem, oltanın suda kaldığı süre ve tekne başına iğne sayısı kaydedilirse aynı turnuvalar çok daha fazla şey anlatabilir. Yönetim ve bilim insanları sürece dahil olursa turnuva sırasında olgunluk verisi toplamak ve balıkları işaretlemek de mümkün. İngiltere'deki CHART programı bunun bir örneği. Orkinos sezonunda yönetim ve amatör balıkçılar birlikte yakala-bırak ve işaretleme verisi topluyor.
Sırada ne var?
Bu çalışma İzmir'deki turnuvalara odaklanıyor. Sonuçları Akdeniz stoğunun genel bolluk göstergelerinin yerine değil, onları yerel ölçekte tamamlayan bir bilgi olarak görmek gerekiyor. Turnuvalar dışında, yıl boyunca yapılan amatör orkinos avı ise çalışılmayı bekleyen bir alan. Bu 1041 kayıt, Türkiye'de sportif orkinos avını izlemek için bir başlangıç noktası. Turnuvalar çoğaldıkça bu seri de uzatılabilir.
Makalenin tamamı açık erişimli: López-Mengual I, Ceyhan T, Ulaş A (2024). Temporal-spatial influences on Atlantic bluefin tuna CPUE in recreational fishery in the Aegean Sea: A generalized additive model approach. Turkish Journal of Fisheries and Aquatic Sciences, 24(10), TRJFAS26100. doi.org/10.4194/TRJFAS26100