Mavi yengeç üzerine yeni bir makalemiz yayımlandı. Bu kez yengeçlerin nasıl büyüdüğünü değil, onları nasıl daha verimli yakalayabileceğimizi anlatmak istiyorum.
Çalışma, genişlik ve ağırlık ilişkisini anlattığım yazıyla aynı projeden çıktı. Yürütücüsü olduğum bu proje, Ege Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi tarafından desteklendi. Saha çalışmasını yine Seferihisar'daki Azmak Deresi'nin ağzında yaptık.
Neden sepet ve yem?
Mavi yengeç Akdeniz'in ekolojik ve ekonomik açıdan en çok zarar veren istilacı türlerinden biri. Balıkçıların ağlarına zarar veriyor, avın kalitesini düşürüyor. Akdeniz'de giderek yaygınlaşan yaklaşım, popülasyonu balıkçılarla birlikte ticari avcılık yoluyla kontrol altında tutmak. GFCM (Akdeniz Genel Balıkçılık Komisyonu) da 2022'de bu tür için bölgesel bir izleme programı başlattı.
Bu avcılıkta en çok sepet kullanılıyor. Yengeç sepetle avlanacaksa hangi sepetin ve hangi yemin kullanılacağına karar vermek gerekiyor. Yayımlanmış karşılaştırmaların çoğunda bu iki etki birbirine karışıyor. Örneğin Hırvatistan'daki bir çalışmada yemli tel sepetler yemsiz pinterlerle karşılaştırılmış. Sepetler çok daha fazla yengeç yakalamış ama bu farkın ne kadarının sepetten, ne kadarının yemden geldiğini ayırmak mümkün değil. Biz bu ikisini ayrı ayrı ölçmek istedik.
Deneyi nasıl kurduk?
Türkiye'de piyasada kolayca bulunan iki sepet tipi seçtik. Bunlardan ilki, açıldığında 60-70 cm çapa ulaşan ve çevresinde sekiz giriş hunisi bulunan katlanabilir şemsiye tipi sepetti. İkincisi ise karşılıklı iki huni girişi olan silindirik çift girişli sepetti. İkisinde de hiçbir değişiklik yapmadık, balıkçının dükkândan aldığı hâliyle kullandık.
Yem olarak tavuk, balık (balık işleme artıkları ve karışık balık eti) ve işkembe denedik. Her sepete yaklaşık 200 gram tek tip yem koyduk. Her sepet ve yem eşleşmesinden ikişer tane olmak üzere her seferde 12 sepet kullandık.
Sepetleri kıyıda dört kişilik ekiple yemleyip hazırladık, sonra yaklaşık beş dakika içinde hepsini suya bıraktık. Böylece aynı seferdeki bütün sepetler aynı anda ve aynı koşullarda avlanmaya başladı. Su derinliği 60-70 cm kadardı ve sepetleri birbirinden 5-10 metre arayla yerleştirdik. Hangi sepetin, hangi yemin hangi noktaya konacağını her seferde değiştirdik. Böylece hiçbir eşleşme sürekli aynı yerde kalmadı.
İlk denemelerde yengeçlerin bu sahada en çok akşamüstü hareketlendiğini gördük. Bu yüzden sepetleri akşam saatlerinde yaklaşık iki saat suda tuttuk. 2023-2025 arasında, Haziran'dan Ekim'e kadar toplam 11 sefer yaptık.
Ne bulduk?
Çift girişli sepetler, şemsiye tipi sepetlere göre 1,54 kat daha fazla yengeç yakaladı. Yemdeki fark bundan da büyüktü. Tavuk yemli sepetler, balık yemlilere göre %62 daha fazla yengeç yakaladı. İşkembe ise balığın da gerisinde kaldı ve boş çıkan sepetlerin en çok görüldüğü yem oldu.
En verimli eşleşme, sepet başına saatte yaklaşık 1,5 yengeç yakalayan tavuk yemli çift girişli sepet oldu. Yemlerin sıralaması iki sepette de aynıydı: önce tavuk, sonra balık, en son işkembe. Yani iyi yem hangi sepette kullanılırsa kullanılsın iyi sonuç verdi.
Yengeç yemleri üzerine yapılan çalışmalar, yengeçlerin suda çözünen amino asitlere ve şekerlere çok duyarlı olduğunu gösteriyor. Tavuk etinin bu maddeleri suya kolay bırakması, işkembenin ise daha yavaş bırakması en basit açıklama gibi görünüyor.
Mevsim de önemliydi. Av verimi Haziran'da en yüksekti, Temmuz'dan Ekim'e doğru düştü. En düşük değerler Eylül'deydi. Bu arada sepetlere mavi yengeç dışında hiçbir tür girmedi.
Yönetim için ne anlama geliyor?
Bence bu çalışmadan çıkan en önemli sonuç, yem seçiminin en az sepet seçimi kadar belirleyici olduğudur. Popülasyonu avcılıkla azaltmayı hedefleyen bir yönetim programı için bunun somut karşılıkları var. Belirli bir miktarda yengeci sudan çıkarmak için kaç sepet gerektiğini, ne kadar yem tedarik etmek gerektiğini ve sezon boyunca ne kadar ekipmanın kaybolma riskiyle suda kalacağını doğrudan bu verim belirliyor.
Mevsimsel desen de bir öneri getiriyor. Kontrol amaçlı avcılık, verimin en yüksek olduğu erken yaz aylarında yoğunlaştırılırsa aynı emekle daha fazla yengeç sudan çıkarılabilir.
Ama sepet sayısını artırmanın bir bedeli var. Kaybolan ya da terk edilen sepetler "hayalet avcılık" yapmaya, yani kimse toplamadan av yakalamaya devam ediyor. Bizim sahamızda da sepet hasarı ve şamandıra kopması yaşandı, ancak hiç sepet kaybetmedik. Bu yüzden sepetle kontrol avcılığını teşvik eden her politikanın kayıpları azaltacak önlemlerle birlikte gelmesini öneriyoruz: sepetlerin işaretlenmesi, nereye kaç sepet bırakıldığının ve kayıpların kaydedilmesi, kaybolan sepetlerin toplanması.
Neyi henüz bilmiyoruz?
Bu sonuçlar, yengecin yeme ve sepete nasıl yöneldiğini gösteriyor. Ama bu davranışın arkasındaki mekanizmayı doğrudan ölçmedik. Tavuğun neden daha çekici olduğuna dair açıklamamız, yengeçlerin kimyasal uyaranlara duyarlılığı üzerine yapılan başka çalışmalara dayanıyor. Yemlerin suya hangi maddeleri ve ne hızla bıraktığını ölçen deneyler bu soruyu netleştirebilir.
Sepet tarafında da benzer bir soru var. Yengeçlerin çift girişli sepetlere neden daha çok girdiğini henüz bilmiyoruz. Mavi yüzücü yengeçle (Portunus pelagicus) yapılan bir çalışma, göz açıklığı ya da giriş rengi gibi ayrıntıların bile sepete girişi etkileyebildiğini gösteriyor. Kuzey Adriyatik'te yem ve bekletme süresi sabit tutularak yapılan yeni bir çalışmada da çift bölmeli sepetler daha iyi sonuç vermiş. Hangi tasarım özelliğinin mavi yengeci sepete çektiğini anlamak için bu özellikleri tek tek değiştiren deneyler gerekiyor.
Ölçümlerimiz yalnızca Haziran-Ekim dönemini kapsıyor. Yılın geri kalanında av veriminin nasıl değiştiğini bu veriyle söyleyemeyiz. Bu soruları başka araştırmacıların da sınayabilmesi için makalenin ek dosyalarında verilerimizi ve bütün tabloları, şekilleri yeniden üreten R kodunu paylaştık.
Makalenin tamamı: Ceyhan T, Balkı C, Ulaş A, Akyol O, López-Mengual I (2026). Pot type and bait selection shape catch rates of the invasive blue crab (Callinectes sapidus): evidence from a model-based comparative analysis. Marine and Freshwater Research, 77, MF26068. doi.org/10.1071/MF26068